English - Under Construction
βιογραφικόδραστηριότηταετυμοπερίεργαγνωστά έργαεργογραφίαάρθρα/μελέτεςοπτικοακουστικό υλικό
επιφυλλίδαεπικαιρότηταλεξιλόγιοεπικοινωνία
| Share
  
 

Συνέντευξη στην εφημερίδα Η Σφήνα και στον δημοσιογράφο Κώστα Μαρδά, Ιανουάριος 2010

«Οι λέξεις είναι το πάθος μου»

Έναν νέο θησαυρό προσφέρει στους Έλληνες ο Καθηγητής Γλωσσολογίας Γιώργος Μπαμπινιώτης, πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Μετά το Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας, το Λεξικό για το Σχολείο και το Γραφείο και τη Γραμματική της Νέας Ελληνικής, κυκλοφόρησε πρόσφατα από το Κέντρο Λεξικολογίας το Ετυμολογικό Λεξικό με την προέλευση και την ιστορία των λέξεων.

«Οι λέξεις είναι το πάθος μου», λέει σε συνέντευξή του στη «ΣΦΗΝΑ» και αφηγείται το ταξίδι των λέξεων από την αρχαιότητα μέχρι τα νεότερα χρόνια. Επιλέγει τις λέξεις «ταξί» και «γκλάμουρ» και αποδεικνύει ότι έχουν ελληνική ιθαγένεια.
Στο γραφείο του στο Ψυχικό, στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία (της οποίας είναι Πρόεδρος), σε έναν χώρο που αποπνέει τάξη και αίγλη γνώσης, μιλήσαμε για την ετυμολογία, την … περιπέτεια των λέξεων, τις … ύβρεις των Ελλήνων και το επίπεδο του λόγου των πολιτικών αρχηγών. Μιλάμε για ένα σημερινό «δάσκαλο του γένους».

- Πόσο χρόνο σάς πήρε το όλο έργο;
«Το Ετυμολογικό Λεξικό με απασχολεί χρόνια. Από επιμελητής στο πανεπιστήμιο, στο ξεκίνημα της καριέρας μου με ενδιέφερε η ετυμολογία, διότι συνδέεται με την ιστορική γλωσσολογία, την οποία υπηρέτησα μαζί με τη μοντέρνα γλωσσολογία. Ωρίμασε μέσα μου ένα μέρος ετυμολογικό στο Μεγάλο Λεξικό, το οποίο έχει 1.700 σελίδες, όπου αποτυπώνεται η ιστορία των λέξεων της γλώσσας μας, η απαρχή και η προέλευση των εννοιών που έχει εκφράσει ο ελληνικός λαός και το τρόπο που τις συνέλαβε»

- Τι είναι η ετυμολογία;
«Είναι σαν να κάνεις μια … εκσκαφή στη γλώσσα. Βρίσκεις θησαυρούς που δεν είχες ποτέ υποπτευθεί ότι υπάρχουν. Ακόμη και για τους ειδικούς αναδύονται εκπληκτικές προεκτάσεις και συνδέσεις. Ο Έλληνας μπορεί με το έργο αυτό να απολαύσει και να χαρεί την καταγωγή των λέξεων και την εξέλιξή τους. Και να προβληματισθεί. Για παράδειγμα,: έχουμε συνειδητοποιήσει τη σημαίνει η λέξη «συζήτηση»; Είναι η από κοινού ζήτηση της αλήθειας. Αυτή η έννοια, που ξεκινάει από τον Πλάτωνα, είναι τόσο σημαντική! Η ζήτηση, μαζί με τον άλλον, της αλήθειας. Ή το «συγχωρώ», αυτό το χριστιανικό, που όμως είναι πολύ παλαιότερο, που σημαίνει μοιράζομαι τον χώρο με κάποιον άλλον».

- Υπάρχει σύνδεση της ελληνικής γλώσσας με άλλες γλώσσες;
«Υπάρχουν δύο διαστάσεις στο λεξικό; Η μία είναι η σύνδεση της Ελληνικής με τις άλλες ευρωπαϊκές. Η άλλη είναι η κατακόρυφη διάσταση μέσα στην Ελληνική, όπου μία λέξη «πολεμικός», «πολεμίστρα», «πολεμιστής» κ.λπ. ξεκινάει από τη βασική λέξη «πόλεμος». ‘Έτσι, είναι δύσκολο να απαριθμήσεις όλες τις λέξεις. Βέβαια, ένα λεξικό είναι θέμα ποιότητας και όχι ποσότητας».

- Οι λέξεις ταξιδεύουν;
«Ταξιδεύουν! Το Ετυμολογικό Λεξικό είναι οι αλήθειες των λέξεων – «έτυμο» σημαίνει «αλήθεια». Η αληθής προέλευση της λέξης και οι… περιπέτειες των λέξεων. Ας πάρουμε την ίδια τη λέξη «ταξίδι», που ξεκίνησε από τη λέξη «τάξις». «Ταξίδιον» σήμαινε το μικρό εκστρατευτικό σώμα και, εν συνεχεία, τη μετακίνηση του στρατιωτικού σώματος. Έτσι, η μετάβαση από τη μία περιοχή στη άλλη οδήγησε στη σημερινή σημασία, χάνοντας τη στρατιωτική της έννοια. Γι΄ αυτό η λέξη γράφεται με Γιώτα και όχι με Έψιλον-γιώτα. Διότι η ορθογραφία μιας λέξης είναι ετυμολογική – ιστορική. Επιπλέον, η λέξη «τάξις» πέρασε στα Αγγλικά ως «taxis», δηλαδή «φορολογία». «Τάξις» ήταν η «φορολογική αποτίμηση» και από κει βγήκε η λατινική «taxa», η φορολογία. Στα νεότερα χρόνια φτιάχνεται η συσκευή «taximeter» για τη μέτρηση των χιλιομέτρων –κομίστρων στα ιππήλατα οχήματα, η οποία κόπηκε στα δύο, για να ονομασθεί αυτό που όλοι ξέρουμε σήμερα ως «ταξί». Παράλληλα, η έννοια της «τάξεως» εκφράστηκε με τη λέξη «κόσμος», το αντίθετο του χάους. ʼρα, κατά την αντίληψη Ελλήνων, ο κόσμος είναι τάξη. Και μετά: η «τακτοποίηση», η «νοικοκυροσύνη» φτάνει να σημαίνει «κόσμος-στολίδι». Οι Ρωμαίοι κάνουν το «mondus», απ΄ όπου το γαλλικό «mond». Όσον αφορά το «χάος», το πήραν αργότερα στη Δύση, έγινε «chaos» και μετά «γκάζι», το φωταέριο και ξαναγυρίζει στην ελληνική γλώσσα. Και αυτή την επιστροφή των ταξιδιάρικων λέξεων την ονομάζουμε αντιδάνειο».

«Το «μωρέ» ήταν κάποτε βρισιά. Όμως σιγά-σιγά έχασε την υβριστική του σημασία και με τη συγκοπή έγινε …..προσφώνηση

- Όπως και η λέξη «γκλάμουρ» …
«Ξεκίνησε από τη λέξη «γραμματική». Το πήραν οι ξένοι και έκαναν «grammar». Που κατόπιν έγινε «glamar» και «glamour» , δηλαδή αυτός ο οποίος έχει μια γνώση που δημιουργεί έκπληξη, επομένως, αίγλη».

- Οι λέξεις δημιουργήθηκαν από πράξεις, από ενέργειες;
«Η λέξη ξεκινάει πάντοτε από μια φραστική ανάγκη. Από ανάγκη επικοινωνίας. Για να γίνει αυτό χρειάζεται να ονοματισθούν αντικείμενα, ιδέες, πράξεις, γεγονότα. Η διαδικασία ξεκινάει από μια πραγματικότητα, περνάει μέσα στον νου μας, γίνεται έννοια την οποία βγάζουμε από μέσα μας, μέσω των λέξεων, για να επικοινωνήσουμε με τον άλλον».

 

- ʼρα, στην προϊστορική ανθρωπότητα υπήρχε μια κοινή γλώσσα …
Η Γλωσσολογία μιλάει για οικογένειες γλωσσών. Υπάρχει η οικογένεια των Αφρικανικών γλωσσών, των Ασιατικών γλωσσών, των Ουραλοαλταϊκών γλωσσών, των Ινδοευρωπαϊκών γλωσσών που εξαπλώθηκαν από την Ινδία έως την Ευρώπη. Σ΄ αυτήν ανήκει η Ελληνική, η Λατινική, η Αγγλογερμανική. ʼλλη μεγάλη οικογένεια είναι η Σλαβική, η Αρμενική, η Αλβανική, η Ινδική, η Περσική, η Χεττική… Οι Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες έχουν μια γραμματοσυντακτική συγγένεια δομής, συγγένεια στη σημασία και στον τύπο. Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι κάπου οι λαοί αυτοί είχαν ζήσει μαζί αιώνες πριν. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι τους δώσαμε εμείς, ως αρχαία Ελλάδα, λέξεις, διότι οι Ινδοί έλεγαν «pitar», όπως έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες «πάτερ», πριν ακόμη πάει εκεί ο Μέγας Αλέξανδρος….»

- Ας έρθουμε στο σημερινό λεξιλόγιο των Ελλήνων, οι οποίοι προσφωνούνται, κυρίως οι νέοι, με το … «ρε μ…»! Γιατί, ενώ έχουμε τέτοιο πλούτο λέξεων, γινόμαστε, όταν δεν υπάρχει λόγος, χυδαίοι στην έκφραση;
«Χωρίς να θέλω να δικαιολογήσω τέτοιες εκφράσεις, ως επιστήμονας θέλω να πω ότι πολλές λέξεις, σε όλες τις γλώσσες, έχουν ξεκινήσει από μια άλλη σημασία. Πάρτε τη λέξη «ρε». Προέρχεται από το «μωρέ» ήταν κάποτε βρισιά. Όμως σιγά-σιγά έχασε την υβριστική του σημασία και με τη συγκοπή έγινε .. προσφώνηση. Έτσι συνέβη και με αυτή τη λέξη. Στην αρχή είχε την έννοια του «μαλακού», του «μαλθακού». Μετά πέρασε στην άλλη σημασία. Με την πάροδο των αιώνων πήρε την έννοια του «χαζού»… Με τη συνεχή της χρήση έχασε, εν πολλοίς, τη χυδαιότητά της»

- Είμαστε ένας λαός που επαίρεται ότι είναι Χριστιανός Ορθόδοξος, αλλά με την πρώτη ευκαιρία βλαστημούμε Χριστό και Παναγία…
«Θέτετε ένα γλωσσοκοινωνικό και πολιτιστικό φαινόμενο. Όσο μικραίνει η πίστη μας με την ορθοδοξία τόσο χάνουμε από το να θίξει κανείς τα Θεία, τα Ιερά και Όσια. Σε άλλες γενιές, όχι τόσο μακρινές, το φαινόμενο αυτό ήταν απολύτως αξιοκατάκριτο. Βέβαια, επειδή δεν είναι τόσο τα Θεία πρόσωπα που υβρίζουν σήμερα, όσο άλλα… Εννοείται ότι κάθε ύβρις είναι αξιοκατάκριτη».

- Στην αρχαία Ελλάδα έβριζαν τους θεούς;
«Πάντα υπήρχαν οι ύβρεις για τα Ιερά και τα Όσια. Και σε όλες τις γλώσσες υπήρχε και υπάρχει η προσπάθεια εξευτελισμού και πρόκλησης του άλλου, θίγοντας την οικογένειά του ή αυτό που πιστεύει».

- Ας μιλήσουμε για την πολιτική γλώσσα. Σήμερα ο λόγος των πολιτικών αρχηγών τι χαρακτηριστικά έχει;
«Ειδικά στον πρόσφατο προεκλογικό αγώνα υπήρξε μια σημαντική ποιότητα λόγου. Και αυτό είναι ένα ελπιδοφόρο μήνυμα για τους νέους. Είχαμε σκέψεις, επιχειρήματα, νοήματα. Το επόμενο βήμα που περιμένουμε είναι οι σκέψεις να οδηγήσουν στη λήψη αποφάσεων για τη λύση των προβλημάτων».

***

 

 

Η Ελληνική γλώσσα και οι πολιτικοί αρχηγοί

- Θα σας παρακαλούσα να μας κάνετε ένα σχόλιο για τον λόγο του κάθε πολιτικού αρχηγού.

Γιώργος Παπανδρέου;
«Έχει μια άνοδο πάρα πολύ μεγάλη στη χρήση της ελληνικής γλώσσας. Διαθέτει πλέον ευχέρεια και άνεση πολιτικού λόγου. Και αυτό οφείλει να το εκτιμήσει κανείς, αν λάβει υπ΄όψιν του ότι είχε ως μητρική γλώσσα την Αγγλική. Στην αρχή είχε κάποιες φυσικές και αναμενόμενες δυσκολίες που γεννώνται όταν πάμε να χρησιμοποιήσουμε μια γλώσσα με απαιτητικό τρόπο. Ο Γιώργος Παπανδρέου τώρα κέρδισε έναν γλωσσικό αγώνα»

Αντώνης Σαμαράς;
«Έχει έναν δυνατό πολιτικό λόγο. Διαθέτει παιδεία και αμεσότητα. Συχνά έχει βιωματικό λόγο που συγκινεί. Χρησιμοποιεί συναισθηματικά στοιχεία της καθημερινότητας».

Αλέκα Παπαρήγα;
«Ούσα και φιλόλογος κατέχει καλά την ελληνική γλώσσα. Έχει το προτέρημα της απλότητας. Εκπροσωπώντας τον απλό εργαζόμενο, μιλάει λιτά και ουσιαστικά, με κοινωνικό υπόβαθρο».

Γιώργος Καρατζαφέρης;
«Βιωματικός, αποφθεγματικός, ευρηματικός ο λόγος του. Έχει ικανότητα ελεγχόμενου επιθετικού λόγου».

Αλέξης Τσίπρας:
«Δυναμικός, σύγχρονος λόγος. Απευθύνεται κυρίως στη νεολαία και σε σκεπτόμενους. Προσεγμένη και ανεβασμένη γλώσσα…».

Η … «αριστερή καθαρεύουσα»;
«Θα έλεγα λόγος απαιτητικός. Διανοητικός».

Κύριε καθηγητά, ποια είναι η δική σας λέξη;
«Πάθος! Θεωρώ ότι ο άνθρωπος ό,τι κι αν κάνει χρειάζεται να το αγαπάει. Να το αγαπάει όχι από απόσταση. Όλες οι επιτυχίες, είτε υλικές είναι διανοητικές, έγιναν από πάθος. Η λέξη έχει και την έννοια του να πασχίζεις και να πάσχεις, να υποφέρεις συναισθηματικά για τη δημιουργία!».

***

 

 

 

 

Μια ματιά στο Ετυμολογικό Λεξικό σε λέξεις καθόλου τυχαίες

Διάφορα συνώνυμα της Αρχαίας Ελληνικής δήλωσαν τη γενική σημασία «αληθινός» με λεπτές διακρίσεις οι οποίες δεν διατηρήθηκαν στη Νέα Ελληνική. Το επίθετο αληθής, που προέρχεται από τη λέξη λήθη, προσδιόριζε αρχικώς αυτόν «που δεν ξεχνιέται» και επομένως μπορεί να διατηρηθεί ασφαλής.

Απόδημος – μετανάστης;
Οι λέξεις με β΄συνθετικό τα - δήμος -, δήμω κ.λπ. σχετίζονται με κάποιας μορφής εγκατάσταση και διαμονή κάπου (παράβαλε και εν-δημώ, επι-δημώ, εκ-δημώ) ή και το αντίθετο (παράβαλε και απο-δημώ, εκ-δημώ). Η λέξη απόδημος δηλώνει «αυτόν που είναι μακριά από τον δήμο (από+δήμος)», που έχει φύγει από την πατρίδα (αποδημήσει) και κατοικεί στην αλλοδαπή. Η λέξη μετανάστης προέρχεται από τη πρόθεση μετά και το θέμα νασ- του αρχικού ρήματος ναίω(κατοικώ), σήμαινε δηλαδή κυριολεκτικά «αυτόν που κατοικεί μεταξύ, ανάμεσα σε». Ήδη όμως από την αρχαιότητα συνδέθηκε παρετυμολογικά με το ρήμα μετανύστημι-μετανίσταμαι (μετοικώ), πράγμα που οδήγησε τη λέξη μετανάσταση στη σημασία «μέτοικος». Έτσι, σήμερα η λέξη δηλώνει αυτόν που εγκαταλείπει την παρτίδα του για να εγκατασταθεί επί μεγάλο χρονικό διάστημα σε άλλη χώρα (αλλά όχι κατ΄ ανάγκη μόνιμα, όπως ο απόδημος).

Γκόλ;
Η λέξη γκόλ προέρχεται από την Αγγλική goal που σήμαινε αρχικά το καταπληκτικό σημείο μιας διαδρομής. Με αυτή τη σημασία μαρτυρείται στην Αγγλική από τον 16ο αιώνα, ενώ με την ποδοσφαιρική σημασία από το 1548 (η λέξη football (ποδόσφαιρο) μαρτυρείται από το 1409). Στην αγγλική γλώσσα η λέξη απέκτησε κατ΄ επέκταση τη σημασία «αυτό στο οποίο κατατείνει κάποιος, σκοπός», εμπίπτοντας στο ίδιο σημασιολογικό πεδίο με τις λέξεις target, aim. Η προφορά της λέξης στα Ελληνικά (gol) οφείλεται μάλλον στην επίδραση της γαλλικής προφοράς.

Λαός;
Το αρχικό ουσιαστικό λαός ξεκίνησε ως στρατιωτικός όρος που αναφερόταν σε «απλούς στρατιώτες», κατ΄ αντιδιαστολή προς τους αρχηγούς, αλλά ήδη στον ΄Ομηρο αποκτά επίσης τη σημασία «πολίτες, υπήκοοι, συναθροισμένο πλήθος». Η λέξη δήλωνε ως επί το πλείστον τους «κοινούς ανθρώπους» (όχι τους ηγέτες, την άρχουσα τάξη ή οργανωτικά σχήματα όπως ο δήμος), όπως συνέβη επίσης με τα λατινικά συνώνυμα plebs, plebes και vulgus.

Χρήμα;
Η αρχική λέξη χρήμα χρησιμοποιήθηκε με γενική σημασία «οτιδήποτε χρειάζεται ή χρησιμοποιεί κάποιος» (από το ρήμα «χρειάζεται, υπάρχει ανάγκη, πρέπει», επίσης αρχαία χράομαι - χρώμα «χρησιμοποιώ») και ειδική σημασία «νόμισμα – αγαθά, πλούτος, περιουσία» (παράβαλε «χρήματα λέγομεν πάντα όπως η αξία νομίσματι μετρείται», Αριστοτέλης) και χρήματ’ ανήρ «τα λεπτά κάνουν τον άνθρωπο, του προσδίδουν υπόσταση» (Αλκαίος), που θυμίζει σύγχρονες ή υλιστικές θεωρήσεις. Είχε επίσης τις γενικές σημασίας «πράγμα, αντικείμενο, υπόθεση». Η λέξη περιορίστηκε τελικά (με σημασιολογική στένωση) στην σημερινή σημασία «λεφτά». Η λέξη λεφτά είναι μεσαιωνική και προέρχεται από το επίθετο λεπτός, από το ελληνιστικό λεπτόν (εννοείται νόμισμα) «πολύ μικρό νόμισμα», παράβαλε «και ελθούσα μία χήρα πτωχή έβαλε λεπτά δύο» (Καινή Διαθήκη, Μάρκος).
 

 



« επιστροφή

 

2009 - 2021 | | |  RSS |
 
Powered by Webiz