English - Under Construction
βιογραφικόδραστηριότηταετυμοπερίεργαγνωστά έργαεργογραφίαάρθρα/μελέτεςοπτικοακουστικό υλικό
επιφυλλίδαεπικαιρότηταλεξιλόγιοεπικοινωνία
| Share
 
 ʼρθρα
 
 Μελέτες
 
 Από τα κείμενά μου
  

Η προσφορά τού Noam Chomsky

Ομιλία κατά την αναγόρευση τού καθηγητή τής γλωσσολογίας στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο τής Μασαχουσέτης (Μ.Ι.Τ.) Noam Chomsky σε επίτιμο διδάκτορα τής Φιλοσοφικής Σχολής τού Πανεπιστημίου Αθηνών (21/4/2004), στο «Επίσημοι Λόγοι τού Πανεπιστημίου Αθηνών», τ. 34ος, Μέρος Α΄, σ.311-314 (Αθήνα, Πανεπιστήμιο Αθηνών)

 

       Το Πανεπιστήμιο Αθηνών υποδέχεται σήμερα στους κόλπους του έναν από τους μεγαλύτερους επιστήμονες και διανοουμένους τού 20ού αιώνα, τον Αμερικανό γλωσσολόγο και φιλόσοφο Noam Chomsky. Ο N. Chomsky –με πρωτοβουλία τού ομιλούντος– προσκλήθηκε και μίλησε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών πριν από 25 χρόνια (το 1978) στο κατάμεστο και τότε αμφιθέατρο τής Φιλοσοφικής Σχολής, στην αίθουσα Παπαρηγοπούλου. Σήμερα, το τμήμα Φιλολογίας, με εισήγηση των Γλωσσολόγων, και το τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, με εισήγηση των Φιλοσόφων, τού απονέμει επάξια τον τίτλο τού επιτίμου διδάκτορος τού Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Κι έχει τον δικό του συμβολισμό το γεγονός ότι το αρχαιότερο πανεπιστήμιο τής Ελλάδος, το Πανεπιστήμιο τής πόλης των Αθηνών, τής πόλης όπου γεννήθηκαν η επιστήμη, η φιλοσοφία και η πολιτική σκέψη, μερικές εκατοντάδες μέτρα γύρω από αυτόν τον χώρο, στην Ακαδημία τού Πλάτωνος, στο Λύκειο τού Αριστοτέλους και στην Πνύκα, το Πανεπιστήμιο Αθηνών τιμά ακριβώς τον άνδρα που, με τη σειρά του, τιμά διεθνώς την επιστήμη, τη φιλοσοφία και την πολιτική σκέψη και μάλιστα με τρόπους που συνδέονται με τη νοησιαρχική διδασκαλία τού Πλάτωνος, με τις επιστημονικές αντιλήψεις τού Αριστοτέλους, με το ήθος τού υπεύθυνου πολίτη τής άμεσης αθηναϊκής δημοκρατίας και με το πνεύμα τού ανθρωπισμού που ενέπνευσε ο ελληνικός στοχασμός, ιδίως στα χρόνια τής Αναγέννησης.
       Το δίπολο τού ελληνικού στοχασμού, που εκφράστηκε με την ελληνική λέξη λόγος, το δίπολο λόγου και λογικής, γλώσσας και νόησης είναι το δίπολο που σφράγισε από νωρίς την επιστημονική γλωσσολογική σκέψη τού Chomsky, μ’ έναν τρόπο ουσιαστικό, διεισδυτικό και αποκαλυπτικό. Ήδη από τα πρώτα του επιστημονικά βήματα, ξεκινώντας την έρευνά του ως γλωσσολόγου, ο Chomsky ταύτισε τη γλώσσα με αντίστοιχες βιολογικές καταβολές που υποστήριξε ότι ενυπάρχουν στον εγκέφαλο τού ανθρώπου. Η νόηση τού ανθρώπου –υποστήριξε ο Chomsky– είναι γενετικά προκαθορισμένη και προικισμένη με το προνόμιο τής γλωσσικής ικανότητας και μάλιστα μ’ ένα εγγενές χαρακτηριστικό, που πρώτος ανέδειξε ο Chomsky στη γλώσσα, το χαρακτηριστικό τής δημιουργικότητας (creativity).
       Ότι η γλώσσα συνδέεται με τη νόηση τού ανθρώπου είναι μια αρχαία ελληνική θέση, που βρίσκουμε ήδη διατυπωμένη στον Πλάτωνα («Οὐκοῦν διάνοια μὲν καὶ λόγος ταυτὸν», «Σοφιστής») και που εδραιώθηκε με την “grammatica universalis” τής Γραμματικής τού Port - Royal και τα λογοκρατικά διδάγματα τού Βάκωνος και τού Ντεκάρτ, στη δε νεότερη γλωσσολογία με τη διδασκαλία τού Ferdinand de Saussure. Ο Chomsky όμως με την «Καρτεσιανή Γλωσσολογία» του (Cartesian Linguistics) ανέδειξε, όσο κανείς άλλος, τη νοησιαρχική υφή τής γλώσσας, ανασκευάζοντας άρδην τα διδάγματα τής εμπειριοκρατίας και τού μπιχεβιορισμού, τού αμερικανικού ιδίως στρουκτουραλισμού. Προχώρησε μάλιστα την έρευνά του, μελετώντας επιστημονικούς χώρους όπως η βιολογία και η γνωσιακή ψυχολογία (Cognitive Psychology), που τον βοήθησαν όχι μόνον να θεμελιώσει βιολογικά και γνωσιακά τη νοησιαρχική του θέση, αλλά και να προσχωρήσει σε πιο προωθημένες θέσεις διασήμων σύγχρονων βιολόγων, όπως ο Jacob, που αμφισβητούν τον απλό εργαλειακό–επικοινωνιακό ρόλο τής γλώσσας, τονίζοντας τη διαπλαστική επενέργεια τής γλώσσας πάνω στην ίδια τη νόηση. Με άλλα λόγια, υποστηρίζεται πλέον –αντίθετα προς ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν– ότι η νόηση στη βιολογική εξέλιξη τού ανθρώπου όχι μόνο δεν προηγείται τής ικανότητας τής γλώσσας, αλλά συναναπτύσσεται με τη γλώσσα και προσδιορίζεται μάλιστα από αυτήν, άποψη που φαίνεται να υιοθετείται και από τον Chomsky, ο οποίος δέχεται περαιτέρω ότι η γλώσσα εντάσσεται καθαρώς στις γνωστικές δυνάμεις τού ανθρώπου.
       Βλέποντας έτσι τη γλώσσα ο τιμώμενος σήμερα γλωσσολόγος μ’ έναν ουσιαστικό –οντολογικό θα τον έλεγα– τρόπο ως κατεξοχήν χαρακτηριστικό στοιχείο «τής ιδιότητας τού ανθρώπου ως ανθρώπου», τής human capacity, όπως την ονομάζει ο Chomsky, μπόρεσε να δείξει ότι η γλώσσα αποτελεί κοινό, καθολικό στοιχείο τού ανθρώπου όπου γης, το γνώρισμα που ενώνει τους ανθρώπους, υπερβαίνοντας τη σωρεία των επιμέρους διαφορών των φυσικών (εθνικών) γλωσσών, στις οποίες στάθηκαν επίμονα οι στρουκτουραλιστές γλωσσολόγοι. Oι διαφορές δεν είναι παρά τα «συμβεβηκότα», όπως θα τα ονόμαζε ο Αριστοτέλης, τής μίας και τής αυτής ουσίας που είναι η γλώσσα ως καθολικό φαινόμενο. Η αναζήτηση από τον Chomsky των αρχών τής Καθολικής Γραμματικής (Universal Crammar), δηλ. τής καθόλου γλώσσας τού ανθρώπου, με επιστημονικά κριτήρια και με μια μεθοδολογία ανάλυσης που διέκρινε αρχικά δύο επίπεδα [ανάλυση τής γλώσσας σ’ ένα βαθύτερο επίπεδο δομής (deep structure) και σ’ ένα επιφανειακό επίπεδο (surface structure)], διάκριση την οποία βαθμηδόν ο Chomsky εγκατέλειψε περνώντας όλο και περισσότερο σε πιο αφηρημένα επίπεδα ανάλυσης, αξίζει να σημειωθεί ότι συνδέεται και με την όλη δομή τής σκέψης, με τα ενδιαφέροντα και με την έρευνα τού Chomsky, που ήταν και είναι η συνολική σύλληψη τού φαινομένου «άνθρωπος», τής «ανθρωπότητας» –ας μου επιτραπεί ο νεολογισμός– τού ανθρώπου, που μόνο διεπιστημονικά και σ’ ένα πολύ βαθύτερο, γενικότερο και πολύ αφηρημένο επίπεδο μπορεί να συλλάβει κανείς, όπως ακριβώς επιχειρεί ο Chomsky. Εδώ είναι που συναντάται ο γλωσσολόγος και ο φιλόσοφος Chomsky, ο επιστήμονας και ο διανοούμενος, ο ανθρωπολόγος και ο ανθρωπιστής Chomsky, ο θεωρητικός και ο ακτιβιστής, ο πολιτικός στοχαστής και ο κοινωνικός αγωνιστής. 
       Οι έντονα διεπιστημονικές αναζητήσεις τού μεγάλου γλωσσολόγου τον έχουν οδηγήσει τελευταία στην αναζήτηση μιας ελαχιστοποιητικής προσέγγισης (μιας μινιμαλιστικής, όπως την λέει, προσέγγισης), με την έννοια τής επισήμανσης των ελάχιστων, απλούστατων πυρηνικών σημασιακών συστατικών τής ανθρώπινης γλώσσας, μιας προσέγγισης που είναι συγχρόνως βελτιστοποιημένη και ιδιαίτερα οικονομική. Θα μπορούσαμε, με βιολογική ορολογία, να πούμε ότι τα τελευταία χρόνια ο Chomsky αναζητεί τα «σημασιολογικά γονίδια» τής γλώσσας τού ανθρώπου, σε συνδυασμό με τις γενικές γνωσιακές αρχές που επιτρέπουν τη δημιουργία άπειρων γλωσσικών συνδυασμών, ιεραρχικά δομημένων, αυτών που καθιστούν τη γλώσσα ικανή να δηλώνει όλες τις πολυποίκιλες, σύνθετες και απαιτητικές εκφραστικές ανάγκες τού ανθρώπου. Αυτός είναι ο ρόλος μιας Καθολικής Γραμματικής, όπως προσδιορίζεται από τον Chomsky σήμερα, μιας Γραμματικής που καλείται να καθορίσει μινιμαλιστικά τα ελάχιστα λεξιλογικά-εννοιολογικά στοιχεία και τις γενικές αρχές σύμφωνα με τις οποίες τα ελάχιστα αυτά στοιχεία συνδέονται με νοητικές λειτουργίες που διέπουν τη γλώσσα. Φυσικά, ο ίδιος ο Chomsky και πλήθος άλλων γλωσσολόγων έχουν δουλέψει από χρόνια, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, και έχουν παραγάγει χρήσιμα αναλυτικά εργαλεία και προϊόντα, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν σε μια τέτοια μινιμαλιστική προσέγγιση. Εξάλλου, η σύλληψη ότι οι γενικές αρχές που διέπουν την Καθολική Γραμματική τής γλώσσας μπορούν να συνεξετασθούν με σειρά παραμέτρων που εξειδικεύουν αυτές τις αρχές κατά γλώσσες, το πρότυπο δηλ. «γενικές αρχές τής γλώσσας και παραμετροποίηση των γενικών αρχών» εξηγεί πώς μπορεί να ερμηνευθεί και να λυθεί η συνύπαρξη καθολικών αρχών και διαφοροποίησης που παρατηρείται στις γλώσσες χωρίς να τρωθεί η θεωρητική βάση τής προσέγγισης.
       Από τα λίγα αυτά που ανέφερα εισαγωγικώς και από τα περισσότερα και ειδικά που θα ακουσθούν για τη γλωσσολογία τού Chomsky από την ομοτεχνό μου καθηγήτρια τής γλωσσολογίας κ. Θεοφανοπούλου-Κοντού και για τη φιλοσοφία τού Chomsky από τον καθηγητή τής φιλοσοφίας κ. Πελεγρίνη, θα γίνει περισσότερο κατανοητή η πολυσχιδής επιστημονική προσωπικότητα τού τιμωμένου.
Ο Chomsky θα έλεγα ότι αποτελεί σπάνιο τύπο επιστήμονος αναγεννησιακής μορφής, που έχει την ικανότητα να συνδυάζει την εξειδικευμένη επιστημονική γνώση, συχνά αρκετά φορμαλιστική, με μια έντονα διεπιστημονική θεώρηση και με μια φιλοσοφική πάντοτε προέκταση. Σ’ αυτές πρέπει να προστεθούν η κοινωνική ευαισθησία τού Chomsky για τον άνθρωπο και μια διαρκής μαχητική αμφισβήτηση για ό,τι διαταράσσει την ειρήνη, για ό,τι διακυβεύει τα ανθρώπινα δικαιώματα και, κυρίως, για όποιους και ό,τι αφαιρεί ανθρώπινες ζωές. Ο μανιώδης ερευνητής και πανεπιστημιακός δάσκαλος των σπουδαστηρίων και των αμφιθεάτρων γίνεται σκληρός ομιλητής, ακούραστος διαδηλωτής και δημόσιος αμφισβητίας, ασυμβίβαστος έως επικίνδυνος για την εξουσία και τους ισχυρούς, όταν καταγγέλλει μαχητικά και με λογικά πάντοτε επιχειρήματα ευθύνες και εγκλήματα που διαπράττονται από την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία και όταν διακηρύσσει δημόσια πικρές πραγματικότητες και σκληρές αλήθειες. Όσο σπάνιος κι αν είναι, δεν είναι άραγε αυτός ο ιδανικός συνδυασμός ενός ταλαντούχου επιστήμονα διανοητή κι ενός αταλάντευτου κοινωνικού αγωνιστή;


Dear Prof. Chomsky,
On behalf of the Senate of the University of Athens, I welcome you to our University, I congratulate you on your new capacity as an honorary member of the academic Community of the oldest University in Greece and I wish you to be healthy, active and creative as creative you have been since the start of your University career.

 



« επιστροφή


2009 - 2021 | | |  RSS |
Powered by Webiz